Olga Tokarczuk „Świata jest za dużo”. Mistycyzm świata nie-do-objęcia.

„Pisaniem można zawekować świat”. To zdanie pada w najnowszej powieści Noblistki.

Lecz czy aby na pewno, skoro „Świata jest za dużo”, jak głosi tytuł?

Olga Tokarczuk porywa się na to zadanie. I choć widziałam już różne oceny efektów tych prób – ja uważam tę powieść za najdoskonalsze dokonanie w dorobku Noblistki (której twórczości, nota bene, nie zawsze jestem miłośniczką, mam różny stosunek do różnych jej książek; choć z drugiej strony nie bez przyczyny czytam ją stale od lat 90).

Być może trzeba mieć za sobą Nobla, żeby pokusić się o coś tak innego, skrajnie nowatorskiego. Albo inaczej, pokusić można się i bez Nobla, ale czy świat obdarzyłby wtedy to dzieło zainteresowaniem? Śmiem wątpić. Ono niejako wykracza w przyszłość (co zresztą współgra świetnie z tym, co dzieje się w narracji).

Tokarczuk tworzy nowy typ opowieści – nie o konkretnej bohaterce, bohaterach, ile o samym życiu splecionym w pewnym momencie w jednym czasowym punkcie. Ot, taki arbitralny w gruncie rzeczy wybór zbiorowych narratorów (nienarodzonych). We Wrocławiu, tuż po wojnie, w kamienicy z lejem po bombie (która to bomba rozpoczyna tę historię ze swojego punktu widzenia) spotykają się bardzo różni bohaterowie. Ludzcy. I inni. Bo są też podziemia Wrocławia. Meble, które przechodzą z rąk do rąk. Pies. Ubrania. Dzika roślinność, która pożera zburzone miasto.

Z tym, że powieść nie zatrzymuje się bynajmniej w tym jednym czasowym punkcie. Wręcz przeciwnie – rozrasta się w przestrzeni i czasie. Tak jak splata się ze sobą życie. Będzie więc również Wałbrzych i Wygnanów. Oraz – Breslau i Waldenburg (bo nastąpi zanurzenie w daleką przeszłość). Lwów i Kresy. Sybir. Mogłabym tak długo wymieniać.

Noblistce chodzi o to, żeby pokazać jak wiele światów, w całej ich złożoności, spotkało się w tej kamienicy na Ziemiach Odzyskanych. Historia tego spotkania mogłaby właściwie być nieskończona. Bo zawsze można dodać choćby jeszcze perspektywę szklanej kuli (z której wróży jedna z bohaterek, Wera). Cegieł z kamienicy z leja po bombie, które ostatecznie lądują na odbudowie Warszawy. I wiele, wiele innych. I rozciągnąć je maksymalnie daleko w przeszłość i w przyszłość (bo wypady do przyszłości też tu następują). A także powiązać ze sobą miejsca.

Wszystko wiąże się z wszystkim. Po prostu nasza ludzka perspektywa jest bardzo ograniczona, widzimy drobny ułamek całości.

Z jednej strony – historia Ziem Odzyskanych, bliskich pisarce, jest wyjątkowa. Z drugiej – na dobrą sprawę każdy najzwyklejszy moment w dowolnym miejscu da się opowiedzieć w ten sposób.

Tokarczuk stworzyła całkiem nową metodę opowiadania o świecie.

To jest zatem powieść o życiu w całym jego (nieskończonym) skomplikowaniu. W pewnym sensie to swego rodzaju niereligijny mistycyzm. Mistycyzm egzystencji samej w sobie. Daleki od Camus i jego egzystencjalizmu – bo człowieka czyni ważną, ale jednak tylko częścią, dużo większej całości. Jest to zatem mistycyzm świata-nie-do-objęcia. Wspaniałego w swojej nieskończoności. Hołd dla nieustraszonej siły życia, która trwa mimo ran, wydawałoby się, nie do uniesienia.

Tokarczuk dodaje do tej całości narracji również historie alternatywne, te które się nie zadziały, a mogły się zadziać. To, co wyobrażone bowiem, jest również pewną formą egzystencji, odciska swój ślad.

Jedną z historii alternatywnych jest ta dotycząca zaginionej powieści Bruno Schulza, „Mesjasza”. Czy nie jest tak, że skoro o niej rozmawiamy, to w pewien sposób istnieje, nawet jeśli nikt nie może dotknąć jej fizycznie? Zapoznać się z jej zawartością? Istnieje jako opowieść.

Jest w „Świata jest za dużo” zawarty zarówno „Traumland” Bilewicza, „Koniec pokoleń podległości” Kuisza, „Świat przed nami nie istniał” Surmiak-Domańskiej, jak i pewnie wiele innych książek, filmów, tekstów kultury. To fikcja wszechogarniająca. Bardzo ciekawe jest w tej sytuacji, że pada tu mocna pochwała zapominania. Niepamięć bywa łaską. Nienarodzeni narratorzy wielokrotnie pozwalają opowiadanym przez sobie bohaterom zostać w niepamięci, szanują ją.

Nie wszystko mi się w tej powieści podoba, zdarza się, że Olga Tokarczuk używa tonu, który mi nie odpowiada (zdarzało się to również w poprzednich jej powieściach, im mocniej idzie w ten ton, tym mniej to jest „moje”). Przykład? Choćby zdanie:

„Świat nie jest godny, żeby cię nosić – mówi jej i widzi, jak jej oczy gasną”.

Albo:

„Tak umierają anioły”.

To rodzaj uduchowionego patosu, który dla mnie jest przekroczeniem. Ale jest tego, moim zdaniem, w tej powieści mało.

Prawdę mówiąc obawiałam się eksperymentu, do którego się nie przekonam (po kilku latach od zapoznania się z „Empuzjonem” stwierdzam, że niestety ta powieść opleciona wokół „Czarodziejskiej góry” zamazała się we mnie, zbyt to jednak był intelektualny, choć przecież bliski mi ideowo, pomysł). Tym razem dostałam książkę, która żywo mnie wciągnęła. W całym tym swoim niewydarzeniu, kompletnej inności, zachowała Tokarczuk pewną prostotę. A przede wszystkim – udało jej się tchnąć w swoją historię życie.

To potężny literacki kaliber. Mimo, że o nas, bo to bardzo polska opowieść o naszej niehomogeniczności, to jednak zdecydowanie na miarę świata. Wyobrażam sobie zresztą, że może na świecie wywołać większe poruszenie niż na naszym podwórku.

Jak oceniacie „Świata jest za dużo”?

P.S. W moim przewodniku po literaturze kobiet zdecydowałam, że pisząc o danej książce będę zawsze podawała nazwiska osób odpowiadających za przekład, jeśli to proza pisana w innym niż polski języku, natomiast w przypadku literatury polskiej – nazwiska osób odpowiedzialnych za redakcję.

Redaktor, redaktorka – to osoby akuszerki dobrej literatury. Warto ich doceniać. Co niniejszym czynię dopisując nazwiska tych, którzy wzięli udział w powstawaniu „Świata jest za dużo”.

Zespół redaktorsko-korektorski: Waldemar Popek, Wojciech Adamski, Henryk Salawa, Joanna Zaborowska, Krystyna Zaleska, Aneta Tkaczyk

Aga Szynal